16. “Exegi Monumentum”

22 жніўня 1969 году з Рыму ў Лёндан прыехаў айцец Тамаш Падзява. У Рым ён трапіў з Польшчы ў студзені i застаўся там да канца марыянскай капітулы. Як сапраўдны філёзаф, а. Тамаш на дзень спазьніўся. У Флярэнцыі ён сышоў зь цягніка, i той далей пакаціў без айца Тамаша, але зь ягонымі рэчамі. Наступным цягніком ён даехаў да Балёніі, дзе дзякуючы ветлівасьці італійскай чыгункі яго чакалі ягоныя валізкі. Цягнік ішоў у Кале праз Швайцарыю. Айцец Падзява ня меў швайцарскай транзытнай візы, але на гэткія “дробязі” ён не зважаў. Прыехаў у Лёндан на станцыю Вікторыя, ня ведаючы ні слова па-ангельску. Ніхто яго не сустрэў, бо ня ведаў пра ягоны прыезд. Неяк дазваніўся ў Марыян Гаўз. Біскуп Сіповіч паехаў яго шукаць і... не знайшоў. Нарэшце прывезьлі яго ў Марыян Гаўз айцы Гарошка i Германовіч.

З прыездам айца Падзявы ў Марыян Гаўз стала, акрамя біскупа, чатыры сьвятары марыяне i два браты. Такім чынам, усё сьведчыла, што мара біскупа пра “Новую Друю” паволі набывае канкрэтную форму, калі б ня век законьнікаў: наймалодшы зь ix меў 55 гадоў.

Сьвятары-марыяне, апрача айца Журні, які трымаўся рымскага абраду, належалі да Беларускай Каталіцкай Місіі бізантыйскага абраду. У Місіі былі два сьвятары не-марыяне, айцы А. Надсан i P. Тамушанскі. Місія i законны дом (кляштар) марыянаў – дзьве розныя ўстановы, хоць яны шчыльна супрацоўнічалі між сабою. Празь іх недастатковае разьмежаваньне з часам узьніклі сур’ёзныя цяжкасьці, але спачатку ніхто не зьвяртаў на гэта асаблівай увагі.

Сьвятары Беларускай Місіі ня толькі выконвалі сьвятарскія абавязкі, займаліся інтэрнатам i часопісам Божым шляхам. Яны бралі ўдзел і ў беларускім грамадзкім жыцьці. Айцец Гарошка шмат гадоў уваходзіў ва ўправу Згуртаваньня Беларусаў у Вялікай Брытаніі i Беларускага Дабрачыннага Фонду. Айцец Надсан быў сябрам рэдкалегіі англамоўнага часопісу The Journal of Byelorussian Studies i аўтарам многіх ягоных артыкулаў, а таксама рэгулярна чытаў лекцыі на Курсах беларускай культуры, якія штогод ладзіла Англа-Беларускае Таварыства.

Біскуп Сіповіч, вольны ад абавязкаў генэрала марыянскага закону, мог знайсьці час для навуковай працы. Неўзабаве ў The Journal of Byelorussian Studies зьявіліся ягоныя артыкулы з царкоўнай гісторыі ў Беларусі. Ён таксама зьбіраў матар’ялы да біяграфіі айца Цікоты.

Біскуп Сіповіч быў заўсёды вялікім кнігалюбам i на працягу свайго жыцьця здолеў сабраць багата цікавых i рэдкіх выданьняў. У 1960 годзе другі кнігалюб, а. Леў Гарошка, перавёз свае кнігі з Парыжу ў Лёндан. Такім чынам узьнікла невялікая, але вельмі вартасная бібліятэка, якая мела каля 5000 назоваў. Палову ix складалі кнігі рэлігійнага характару на розных мовах, а астатняе – кнігі беларускія або пра Беларусь. Бібліятэка сьпярша знаходзілася ў адным даволі вялікім пакоі ў Марыян Гаўз, але ўсе разумелі, што там яна заставацца ня можа i трэба знайсьці для яе адпаведнае месца, якое дазволіла б ёй расьці i павялічвацца.

Неўзабаве пасьля свайго прыезду ў Лёндан, недзе ў пачатку верасьня, на пасьляабедзенным шпацыры біскуп Сіповіч раптам сказаў: «Трэба заснаваць беларускую бібліятэку!» Такая думка ўжо раней прыходзіла шмат каму, i таму ўсе сьвятары адразу падтрымалі яе. Усе таксама аднагалосна згадзіліся, што бібліятэка павінна насіць імя беларускага першадрукара Францішка Скарыны.

Якраз у тым часе прадаваўся дом на Гольдэн Роўд пад нумарам 37, побач з нумарам 39, які ўжо належаў Місіі. Каштаваў ён як на той час даволі шмат – 12 тысячаў ангельскіх фунтаў. Давялося ўзяць пазыку. Каб сплаціць яе, усе сьвятары “ападаткаваліся”, аддаючы на бібліятэку частку ахвяраў, якія вернікі давалі ім за адпраўленьне багаслужбаў. Такім чынам, кожны зь ix ахвяраваў на працягу некалькіх гадоў блізу 2 тысяч фунтаў. Безумоўна, гэтага было мала, i таму 1 лістапада 1969 году ініцыятары зьвярнуліся да беларусаў усяго сьвету з просьбаю дапамагчы бібліятэцы. Заклік, надрукаваны ў часопісе Божым шляхам, падпісалі, акрамя біскупа Сіповіча, Абэрон Гэрбэрт, старшыня Англа-Беларускага Таварыства, i Павал Навара, старшыня Згуртаваньня Беларусаў у Вялікай Брытаніі. Такім чынам, ад самага пачатку вызначалася, што бібліятэка будзе агульнабеларускай установаю, a ня ўласнасьцю якой-небудзь царкоўнай ці грамадзкай арганізацыі.

12 лютага 1970 году біскуп Сіповіч атрымаў ключы ад дому. 15 лютага пасьля Літургіі лёнданскія беларусы зладзілі “ўводзіны” ў бібліятэку, хоць на той час апрача голых сьценаў i непакрытай падлогі там нічога не было. Нягледзячы на такую спартанскую абстаноўку, сярод прысутных панаваў сьвяточны i радасны настрой. Айцец Гарошка зрабіў цікавы даклад пра лёс беларускіх бібліятэкаў на працягу гісторыі.

Усе думалі, што бібліятэкарам будзе айцец Гарошка. Але выйшла інакш. Пасьля маленькага непаразуменьня, як расставіць кніжныя паліцы, ён ня толькі адмовіўся ад бібліятэкарства, але зрокся пасады рэктара Місіі ды старэйшага марыянскага кляштару i прасіў у біскупа дазволу выехаць назад у Парыж. Справа паліцаў – дробязь, але гэты сумны выпадак паказаў, што айцец Гарошка адчуваў сябе ня вельмі шчасьлівым у Лёндане. Выдатны чалавек, бездакорны i ахвярны сьвятар, нястомны працаўнік, ён вырозьніваўся таксама вялікім індывідуалізмам. Больш як дваццаць гадоў айцец Леў жыў i працаваў сам i прызвычаіўся сам разьвязваць усе пытаньні. Ягоны намер стаць марыянінам прыйшоўся неспадзяванкай для тых, хто яго ведаў. Гады, праведзеныя ў Лёндане, да якога ён так i ня змог прызвычаіцца, былі, магчыма, найменш прадуктыўнымі ў ягоным жыцьці. У красавіку 1970 году ён выехаў у Парыж, але ўжо ўлетку гэтага году стаў дырэктарам беларускіх праграмаў на Ватыканскім радыё замест айца Татарыновіча, які дасягнуў пэнсійнага веку. Можна сьмела сказаць, што пад кіраўніцтвам айца Гарошкі беларускія праграмы ўзьняліся на ровень, не перасягнуты да нашых дзён.

Пасьля выезду айца Гарошкі бібліятэкарам стаў айцец Надсан.

Рамонт i ўладкаваньне дому, а таксама перанос кнігаў з Марыян Гаўз занялі амаль год.

Нарэшце ў суботу 15 траўня 1971 году адбылося ўрачыстае адкрыцьцё Беларускай Бібліятэкі i Музэю імя Францішка Скарыны. Бібліятэку адкрыў прафэсар параўнаўчай славянскай філялёгіі Оксфардзкага Ўнівэрсытэту Робэрт Оты (Robert Auty), а пасьвяціў яе архібіскуп Дамэніко Энрычы, апостальскі дэлегат у Вялікай Брытаніі. На адкрыцьцё сабраліся Экзарх Украінскай Грэка-Каталіцкай Царквы ў Англіі біскуп Аўгустын Горняк, сьвятар Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы айцец Ян Абабурка, намесьнік мэра Фінчлей, брытанскія вучоныя-славісты, сябры брытанскага парлямэнту, а таксама прадстаўнікі ўкраінцаў, палякаў, славакаў i інш., ня кажучы пра вялікую колькасьць беларусаў з Англіі, Францыі, Нямеччыны i Канады.

Наступнага дня, у нядзелю 16 траўня, у капліцы сьв. Пятра i Паўла ў Марыян Гаўз прайшла ўрачыстая Літургія. Біскуп Сіповіч напісаў у сваім дзёньніку: «Сьвятая літургія ў капліцы ў Марыян Гаўз. Шмат народу. Прысутныя такжа а. Абабурка i яго жонка. Даю яму асобнае мейсца, але ён жадае “быць з людзьмі” i сьпяваць з хорам. Адчуваецца маліцьвенны глыбокі настрой. Падсьведама кожны з прысутных разумее, як вялікай справай была б для беларусаў рэлігійная еднасьць! У казаньні зьвяртаю ўвагу на вялікія постаці з гісторыі Беларусі, a перадусім на Францішка Скарыну».

Адкрыцьцё Бібліятэкі імя Францішка Скарыны было сапраўдным сьвятам беларускай культуры, а таксама вялікім дасягненьнем яе галоўнага заснавальніка – біскупа Сіповіча. Але праца яшчэ толькі пачыналася.

Бібліятэка мела дзьве галоўныя мэты: 1) сабраць i захаваць усе магчымыя пісьмовыя матар’ялы пра Беларусь, асабліва тыя, што знаходзяцца ў прыватных руках на чужыне, каб ня даць ім загінуць ; 2) зрабіць дасяжнымі гэтыя матар’ялы для тых, хто цікавіцца Беларусьсю, іншымі словамі, стаць “вакном беларускай культуры на Захад”.

Можа, пачатковыя фонды бібліятэкі і здаваліся вялікімі, але людзі абазнаныя ўсьведамлялі, што багата якіх асноўных працаў пра Беларусь не ставала. Пачаліся стараньні, каб запоўніць гэтыя “дзіркі”. Параўнаўча лёгка было знайсьці сучасныя выданьні. Усе кніжныя выдавецтвы ў Савецкай Беларусі належалі дзяржаве, i іхныя выданьні замаўляліся праз кніжныя агенцтвы ў заходніх краінах. Каштавалі яны даволі дорага, i ніколі не было пэўнасьці, што замовы поўнасьцю выканаюць. Бібліятэка імя Францішка Скарыны спрабавала наладзіць непасрэдную сувязь зь бібліятэкамі ў Беларусі i прапанаваць ім кнігаабмен. Некаторыя згадзіліся. Асабліва плённым атрымалася супрацоўніцтва зь Бібліятэкай Акадэміі навук у Менску. Дзякуючы яму Бібліятэка Скарыны атрымала разам з новымі кнігамі даволі шмат ранейшых выданьняў, што ўжо не трапляліся ў продажы. Наўзамен пасылалі ў Менск эміграцыйныя выданьні, якіх нельга было здабыць у савецкай Беларусі. Гэтак утварылася маленькая шчыліна ў “жалезнай заслоне”. Шмат кніжак прыслаў у бібліятэку айцец Уладыслаў Чарняўскі. Звычайна ён адпраўляў свае пакункі зь Вільні – там правяралі ня так строга, як у Менску.

Каб набыць выданьні XIX i пачатку XX стагодзьдзя, бібліятэка наладзіла сувязь з букіністычнымі кнігарнямі, якія спэцыялізаваліся на славянскіх кнігах, у Нямеччыне, Галяндыі, Францыі, Швэцыі i Злучаных Штатах Амэрыкі. Беларусь слаба ведалі на Захадзе, i таму часам шанцавала даволі танна набыць рэдкія кнігі. Напрыклад, у Нямеччыне бібліятэкар купіў Кароткую гісторыю Беларусі Ластоўскага (Вільня, 1910) за пяць нямецкіх марак (тры даляры). Другой крыніцай старых выданьняў сталі прыватныя кнігазборы беларускіх эмігрантаў у розных краінах. Пакідаючы Бацькаўшчыну, шмат хто зь ix браў з сабою беларускія кнігі. Даведаўшыся пра бібліятэку, яны, людзі ўжо немаладога веку, ахвотна аддавалі ix. Біскуп Сіповіч i айцец Надсан заўсёды памяталі пра гэта, наведваючы беларусаў у розных краінах. Шмат каштоўных кніг падаравалі ў бібліятэку праф. Антон Адамовіч зь Нью-Ёрку, пісьменьнік Юрка Віцьбіч з Саўт-Рывэр, Аўген Каханоўскі з Кліўлэнду, Чэслаў Будзька з Чыкага i a. Ян Тарасэвіч зь Ляйлю.

Найцяжэй было знайсьці старадрукі. Часам яны прадаваліся на аўкцыёнах. Так, у лютым 1972 году бібліятэка набыла кнігу Новый Завет и Псалмы куцеінскага друку 1652 году на царкоўнаславянскай мове зь беларускімі камэнтарамі на палёх, а ў чэрвені на аўкцыёне купіла рукапіс беларускага паходжаньня Архіерэйскай Боскай Літургіі на царкоўнаславянскай мове з паралельным лацінскім перакладам (таксама з 1652 году).

Пры канцы 1975 году (28 лістапада – 1 сьнежня) ў Монтэ-Карлё адбыўся вялікі аўкцыён, на якім прадаваўся фрагмэнт Скарынавай Кнігі Царстваў (Прага, 1518). Бібліятэка зьвярнулася да беларусаў Англіі з заклікам дапамагчы ёй купіць гэты фрагмэнт. Айца Надсана выправілі ў Монтэ-Карлё з загадам, каб без рарытэту не вяртаўся. У сапраўднасьці ён вярнуўся ня толькі зь ім, але й зь іншымі цікавымі старадрукамі, сярод якіх два супрасьлеўскія выданьні: Літоургікон 1695 году i Собраніе припадков 1722 году.

У 1973 годзе Леанід Галяк перадаў у бібліятэку асобнік Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 году, які ён уратаваў ад немцаў. Выехаўшы пасьля вайны ў Амэрыку, ён перахоўваў гэты каштоўны помнік беларускае культуры, пакуль не знайшоў вартай яго бібліятэкі.

Асобную групу складае даволі багатая калекцыя першых выданьняў твораў беларускіх пісьменьнікаў. Сярод ix – Вязанка Янкі Лучыны, Жалейка i Шляхам жыцьця Янкі Купалы, Вянок Максіма Багдановіча, Рунь і Дзьве душы Максіма Гарэцкага, першая рэдакцыя паэмы Сымон-музыка Якуба Коласа (1918) i шмат іншых. Ёсьць таксама першае выданьне Беларускай граматыкі Б. Тарашкевіча (1918).

Бібліятэка атрымала ў падарунак шмат рукапісаў (аўтографаў) твораў вялікіх беларускіх паэтаў i пісьменьнікаў – Янкі Купалы, Якуба Коласа, Вацлава Ластоўскага, Ларысы Геніюш ды іншых, у тым ліку аўтограф славутай паэмы Янкі Купалы Курган.

Біскуп Сіповіч разумеў каштоўнасьць архіўных дакумэнтаў для гісторыі, як палітычнай, так царкоўнай i культурнай. Ён увесь час заахвочваў асобаў i арганізацыі перадаваць свае архівы ў бібліятэку. Таму архіўныя фонды Бібліятэкі імя Скарыны даволі вялікія i яшчэ чакаюць сваіх дасьледчыкаў. Найстарэйшы дакумэнт у бібліятэцы, пісаны беларускай моваю, паходзіць з канца XV стагодзьдзя. Асабліва багатыя царкоўныя архівы пачынаючы з ХVІІІ стагодзьдзя. Ёсьць шмат дакумэнтаў з гісторыі Царквы ў Заходняй Беларусі за пэрыяд 1918–1939 гадоў. Тут знаходзяцца таксама архівы беларускіх сьвятароў, aа. Германовіча, Гарошкі, Падзявы, Татарыновіча, Салаўя, Францішка Чарняўскага ды іншых. Свае прыватныя архівы перадаў у бібліятэку і біскуп Сіповіч, паказваючы такім чынам, што ён жадае, каб яны сталіся часткаю беларускай гістарычнай спадчыны.

У музэі зьвяртаюць на сябе ўвагу два слуцкія паясы, абодва набытыя біскупам Сіповічам, а таксама невялікая калекцыя грошай Вялікага Княства Літоўскага з Х V–ХVІІ стагодзьдзяў. Некаторыя экспанаты мелі цікавую гісторыю перад тым, як трапілі ў музэй. Напрыклад, фігуру ўкрыжаванага Хрыста, цікавы прыклад беларускага народнага рэлігійнага мастацтва, даслаў адзін нямецкі каталіцкі сьвятар. У часе вайны ён, капэлян нямецкай арміі, быў у Беларусі і знайшоў гэтую фігуру на вуліцы ў Менску, куды яе, напэўна, выкінулі з музэю. Ён перахоўваў яе шмат гадоў. Даведаўшыся пра беларускага біскупа, перадаў яе яму, бо, як патлумачыў у лісьце, гэтая сьвятыня належыць беларускаму народу.

Біскуп Сіповіч заўсёды паўтараў, што бібліятэка – уласнасьць усяго беларускага народу. Таму дзякуючы ягоным намаганьням у 1979 годзе яна атрымала статус дабрачынна-навуковай установы, якой кіруе бібліятэчная Рада. У Раду ўваходзяць, апрача беларусаў, ангельскія навукоўцы, якія займаюцца беларусістыкай. Ha жаданьне біскупа Сіповіча ў Раду ўвайшоў таксама сьвятар Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы айцец Ян Пякарскі.

Ha другі дзень пасьля адкрыцьця бібліятэкі біскуп Сіповіч адзначыў у сваім дзёньніку: «Усе здаволеныя, бо Бог у сваёй дабраце дапамог нам асягнуць вялікую справу: заснаваць сваю Бібліятэку i Музэй. Гэта ёсьць неабходным, каб нас зналі i цанілі, дый каб мы пазналі самі собскую гісторыю, мову, мастацтва i г. д. Беларускае дрэва, каб дало плады, павінна запусьціць глыбокія карэньні. Рознага роду дробненькія маніфэстацыі, рататарныя друкі, гура-патрыятычная шуміха пройдуць з першым подыхам ветру, аб ix хутка ўсе забудуцца. Таму, нягледзячы на ўсякага роду цяжкасьці, нам трэба будаваць трывалкі дом усенародны. Божа, памагай i надалей!»

Апошнія дзесяць гадоў жыцьця біскупа Сіповіча ягоны стан здароўя ўсё пагаршаўся. Ён таксама бачыў, як многія ягоныя праекты i мары сканчаліся няўдачай: адыходзілі да вечнага жыцьця беларускія сьвятары, i не заставалася каму ix замяніць; спроба ўсталяваць апостальскую адміністратуру ў Беларусі скончылася нічым; ня споўнілася мара пра “Новую Друю” у Лёндане. У гэтых абставінах Бібліятэка i Музэй імя Францішка Скарыны была вялікай удачай, i таму яна рабілася яму ўсё даражэйшай. Біскуп зрабіў сабе працоўны пакой у бібліятэцы i праводзіў там увесь час, вольны ад іншых заняткаў. Больш за ўсё ён радаваўся, калі мог з гонарам паказваць наведнікам скарбы беларускай культуры, што захоўваліся ў бібліятэцы.

З усіх праектаў i пачынаньняў біскупа Сіповіча Бібліятэка імя Францішка Скарыны сталася найбольш трывалай i даўгавечнай. Яна й цяпер стаіць як помнік любові аднаго чалавека да свайго народу i Бацькаўшчыны – любові, якую не змаглі зьнішчыць ці аслабіць гады жыцьця на чужыне.